8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 5. Ünite: Demokratikleşme Çabaları Konu Anlatımı ve Test

Ne Öğreneceğiz?

• Atatürk Dönemi’nde demokratikleşme yolunda atılan adımları öğreneceğiz.
• Cumhuriyet Halk Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası hakkında bilgi sahibi olacağız.
• Çok partili hayata geçiş denemelerinin neden kolay gerçekleşmediğini anlayacağız.
• Mustafa Kemal’e suikast girişimi olayını öğreneceğiz.
• Türkiye Cumhuriyeti’ne yönelik iç ve dış tehditleri inceleyeceğiz.
• İç ve dış tehditler karşısında vatandaşlık sorumluluklarımızı kavrayacağız.

Demokratikleşme Çabaları Neden Önemlidir?

Cumhuriyet kurulduktan sonra Türkiye’de sadece yeni bir devlet kurulmadı. Aynı zamanda bu devletin daha demokratik, daha katılımcı ve millet iradesine dayalı bir yapıya kavuşması hedeflendi. Mustafa Kemal, millet işlerinin Mecliste serbestçe tartışılmasını ve farklı görüşlerin ortaya konulmasını önemli görüyordu. Bu yüzden çok partili hayata geçiş fikrine değer verdi. Ancak yeni kurulan devletin karşı karşıya olduğu siyasi gerginlikler, isyanlar ve rejim karşıtı hareketler bu süreci zorlaştırdı.

Unutma 💡

Demokratikleşme demek sadece seçim yapmak değildir. Farklı görüşlerin konuşulabilmesi, iktidarın denetlenebilmesi ve millet iradesinin güçlenmesi de demokrasinin önemli parçalarıdır.

Atatürk Dönemi’nde Demokratikleşme Yolunda Atılan Adımlar

Şimdi Atatürk Dönemi’nde demokratikleşme yolunda ne gibi adımlar atıldı bir bakalım:

Cumhuriyet Halk Fırkası

Mustafa Kemal Paşa, yapılacak inkılapların düzenli şekilde yürütülmesi ve Meclisin yenilenmesi amacıyla 9 Eylül 1923’te Halk Fırkasını kurdu. Daha sonra partinin adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu. Atatürk Dönemi’nde yapılan birçok inkılap bu parti aracılığıyla gerçekleştirildi. 1931’de Atatürk ilkeleri partinin temel ilkeleri olarak kabul edildi ve altı ok bu ilkeleri simgeledi.

Cumhuriyet Halk Fırkası, yeni Türk devletinin ilk siyasi partisidir. Ancak Mecliste sadece tek partinin bulunması, demokrasinin tam anlamıyla işlemesi için yeterli görülmedi. Çünkü demokratik bir ortamda farklı görüşlerin de temsil edilmesi gerekir. İşte bu yüzden muhalefet partileri kurulmaya çalışıldı.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

17 Kasım 1924’te Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy ve Adnan Adıvar gibi isimlerin öncülüğünde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu. Bu parti, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisi oldu. Böylece çok partili hayata geçişin ilk önemli denemesi yapılmış oldu.

Fakat bu dönemde ülke içindeki siyasi ortam oldukça gergindi. Musul Sorunu sürüyordu, doğuda ayaklanmalar çıkmıştı ve rejim karşıtı çevreler bu partinin etrafında toplanmaya başlamıştı. Bunun üzerine 4 Mart 1925’te Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. Sonrasında da partinin doğudaki olaylarla ilişkili olduğu gerekçesiyle 5 Haziran 1925’te kapatıldığı belirtilir. Böylece çok partili hayata geçişin ilk denemesi başarıya ulaşamadı.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

Türkiye’de ikinci muhalefet partisi Serbest Cumhuriyet Fırkası oldu. Bu parti, 12 Ağustos 1930’da Fethi (Okyar) Bey tarafından, Mustafa Kemal’in teşvik ve desteğiyle kuruldu. Partinin kurulmasında 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın Türkiye’de oluşturduğu ekonomik sıkıntılar etkili oldu.

Serbest Cumhuriyet Fırkası, laik ve demokratik cumhuriyet esaslarına bağlı olduğunu açıkladı; ekonomi alanında ise serbest pazar anlayışını savundu. Ancak bu partinin çevresinde de kısa sürede inkılap ve cumhuriyet karşıtı çevreler toplanmaya başladı. Bunun üzerine Fethi Okyar partiyi 17 Kasım 1930’da kendisi kapattı. Böylece Atatürk Dönemi’nde çok partili hayata geçiş için yapılan ikinci önemli deneme de kalıcı olamadı.

Unutma 💡

Atatürk Dönemi’nde çok partili hayat istenmiş, hatta bunun için adımlar atılmıştır. Ancak ülkenin şartları ve rejim karşıtı hareketler yüzünden bu denemeler uzun ömürlü olmamıştır.

Mustafa Kemal’e Suikast Girişimi

Cumhuriyet rejimini yıkmak isteyen çevreler, bu kez doğrudan Mustafa Kemal’i hedef aldı. Kaynaklarda, 15 Haziran 1926’da Mustafa Kemal’e yönelik bir suikast girişimi planlandığı belirtiliyor. Bu girişim, İzmir gezisi öncesinde ortaya çıkarıldı ve önlendi.

Bu olay sadece Mustafa Kemal’e karşı yapılmış bir saldırı değildir. Aynı zamanda cumhuriyet rejimini hedef alan bir girişim olarak görülür. Çünkü amaç, yeni Türk devletinin temelini sarsmaktı. Türk milleti bu girişime büyük tepki göstermiş, cumhuriyet rejimine sahip çıktığını açıkça göstermiştir. Mustafa Kemal’in bu olaydan sonra söylediği “Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar olacaktır.” sözü de Cumhuriyetin kişilere değil, millete ve sağlam temellere dayandığını anlatır.

Türkiye Cumhuriyeti’ne Yönelik İç ve Dış Tehditler

Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra hem içeride hem dışarıda bazı çevreler bu yeni devletten rahatsız oldu. Kaynaklarda, Millî Mücadele’nin başarıya ulaşması ve çağdaşlaşma yolunda yapılan inkılapların bazı iç ve dış odakları huzursuz ettiği vurgulanıyor. Özellikle cumhuriyet rejimine karşı olan çevreler, saltanat ve halifeliği geri getirmek istediler.

Bu dönemde Musul Sorunu da önemli bir dış meseleydi. İngiltere’nin Musul konusundaki tutumu, Türkiye üzerinde baskı oluşturuyordu. Kaynaklarda, iç karışıklıklar çıkarılarak Türkiye’nin zayıflatılmak istendiği anlatılıyor. Yani bazı tehditler doğrudan dışarıdan gelirken bazıları içerideki rejim karşıtı unsurlarla birleşerek etkili olmaya çalışıyordu.

Ayrıca Türkiye’nin jeopolitik konumu da onu her zaman önemli hâle getirmiştir. Asya ile Avrupa arasında yer alması, boğazlara sahip olması ve stratejik bir köprü görevi görmesi Türkiye’yi çok değerli kılar. Bu nedenle ülkemiz tarih boyunca çeşitli tehditlerle karşı karşıya kalmıştır.

İç ve Dış Tehditler Karşısında Sorumluluklarımız

Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’ni Türk gençliğine emanet etti. Gençlerin hem Türkiye’de hem dünyada yaşanan gelişmeleri takip etmesi, olayları doğru analiz etmesi ve ülke bütünlüğüne yönelik tehditlere karşı dikkatli olması beklenir. Birlik ve beraberlik içinde hareket etmek, kültürel değerlere sahip çıkmak, aklın ve bilimin yolunda ilerlemek de bu sorumlulukların bir parçasıdır.

Unutma 💡

Cumhuriyeti korumak sadece askerlerin ya da yöneticilerin görevi değildir. Bilinçli, çalışkan ve sorumluluk sahibi vatandaşlar da Cumhuriyetin en büyük gücüdür.

Ne Öğrendik?

• 5. ünitede demokratikleşme çabalarının çok partili hayata geçiş denemeleriyle güçlendirilmeye çalışıldığını öğrendik.
• Cumhuriyet Halk Fırkasının yeni Türk devletinin ilk siyasi partisi olduğunu öğrendik.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası ile çok partili hayata geçiş denemeleri yapıldığını gördük.
• Mustafa Kemal’e suikast girişiminin aslında cumhuriyet rejimini hedef aldığını kavradık.
• Türkiye Cumhuriyeti’ne yönelik iç ve dış tehditlerin ülkenin bütünlüğünü bozmayı amaçladığını öğrendik.
• İç ve dış tehditler karşısında çalışkan, bilinçli ve Cumhuriyet değerlerine bağlı olmamız gerektiğini öğrendik.

Test Zamanı!